باب چهارم در صفت و معرفت زمرّد و انواع آن و خاصيّت و اشباه و معادن و قيمت و عيوب آن معدن زمرّد در حدود مصر در كوهى كه آن را مقطم گويند در صعيد مصر در شرقى آن بلاد در زمين سودان ميان رود نيل و درياى قلزم و به مدينهء قوص « 1 » و ديار بربر نشان مىدهند . عزّت و قيمت زمرّد در هندوستان بيشتر باشد كه در ديگر بلاد . و زمرّد جوهرى است شريف نفيس ، حجرى معدنى ، لون او سبز شفّاف ، و از روى اصطلاح لغت آن را « زبرجد » خوانند . و آن دو نوع است : بىرنگ و تمام‌رنگ ، و در هر نوعى دو طرف افراط و تفريط از روى لون . و كم‌رنگ را صابونى خوانند . كم‌قيمت و اخسّ اجناس زمرّد باشد ، و به تدريج و ترتيب مىرود تا به تمام‌رنگ رسد . و اسم زمرّد و زبرجد بر اشرف و اخسّ اطلاق كنند . « * » و گروهى از جوهريان گفته‌اند زبرجد جوهرى ديگرست بهتر از زمرّد و اكنون موجود نيست . و جنس اشرف از روى لون بر چند نوع است : نخستين ذبابى ، ريحانى ، سلقى ، زنجارى ، صيقلى ، ظلمانى ، رصاصى ، بحرى ، صابونى ، آسى ، كرّاثى ، « 2 » و اصمّ .

--> * اين دو سطر در حاشيه تحرير شده است . ( 1 ) - اصل : قوس ، تصحيح مبتنى بر معجم البلدان است . ( 2 ) - باندازهء جاى يك كلمه در نسخه سفيدست .